logo vlakdruk.nl

Deze site is nog lang niet af. Wil je iets schrijven over vlakdruk, of heb je nog iets liggen, dan ben je van harte uitgenodigd om contact op te nemen via het emailformulier.

Hennie van Ham

zoeken

RSS / Atom


Semafoor
Weblog van koffiekoek.nl met (onder andere) de laatst gemaakte prenten van graficus Hennie van Ham.
semafoor.koffiekoek.nl

Workshop Linosnede
Workshops linosnede, etsen en hoogdrukken voor kinderen. In Nederland en België.
www.grafiekwerkplaats.nl

Grafiekworkshops in Frankrijk
Workshops Linosnede en Etsen, midden in Frankrijk. Buiten het vakantieseizoen is het ook mogelijk om te steendrukken.
www.grafiekatelier.nl


Het principe

Onder de algemene naam vlakdruk vallen de grafische technieken lithografie, steendruk en offset. Lithografie en steendruk betekenen eigenlijk hetzelfde, omdat Lithos Grieks is voor steen. In tegenstelling tot diep- en hoogdruk is de drukvorm even hoog als de drager. Die drager kan dus steen zijn, aluminium of zink en kunststof platen.

In den beginne was er de steen: een speciale kalksteensoort die de uitvinder van de steendruk, Alois Senefelder, rond 1796 als drukvorm ontdekte. Die stenen werden gedolven en bewerkt tot dikke, vlakke plakkaten. Dik, omdat ze onder de hoge druk niet mochten breken, en vlak om de inkt goed te kunnen afstaan aan het papier.

De blanke steen (geel tot grijs gekleurd) wordt geschuurd en geslepen tot het oppervlak spiegelglad is, of juist een grein heeft. 'De' grein is een korreligheid die voor krijttekeningen wordt aangebracht.

Als met vet materiaal wordt getekend trekt het vet een beetje in de steen en zit daardoor goed op zijn plek. Maak je de steen nu vochtig, dan kun je er met een rol vette inkt overheen rollen. Het vocht stoot het vet af, het vet in/op de steen trekt het vet van de inkt juist aan. Daar waar is getekend ligt nu inkt en nu kan het beeld worden afgedrukt op papier. Dat blijft niet goed gaan, het vet in de steen heeft de neiging om te verbreden. Dat is de reden waarom een steen voor het drukken wordt geprepareerd met een arabische gom-oplossing. Na een dag rust kan er een grote oplage worden afgedrukt.

Een vlakdrukprent kan met verschillende drukgangen worden opgebouwd. Omdat de inktlaag vrij dun is kunnen de verschillende inktlagen die over elkaar heen worden gedrukt optisch met elkaar mengen. Een transparant blauw over geel geeft dan groen. Hoe minder transparant, hoe donkerder het groen.

In de hoogtijdagen van de steendruk, de 19e en begin 20e eeuw, werden soms miljoenen stuks van een enkele afbeelding gemaakt die per stuk wel uit 12 tot 16 verschillende lagen konden bestaan. Voor elke kleur moet je namelijk weer opnieuw een steen schuren, tekenen en afdrukken. Arbeidsintensief, maar destijds was arbeid goedkoper dan materiaal. Lithografie was toen een industriële druktechniek voor commerciëel drukwerk. Later zijn daar snellere en goedkopere druktechnieken voor in de plaats gekomen, wel gebaseerd op hetzelfde principe. De lithografie bestaat nog bij de gratie van kunstenaars die deze druktechniek gebruiken om er grafiek mee te maken, kunst met de drukpers, samen met bijvoorbeeld de diepdruktechniek etsen en de hoogdruktechniek linosnede. Een hoge oplage is daarbij niet het doel: het specifieke beeld van grafiek (het 'grafische') is hier belangrijk.

Lithografie als druktechniek is relatief moeilijk, daarentegen is het tekenen en schilderen op steen weer veel makkelijker dan het maken van een drukvorm in de hoog- en diepdruktechnieken. Daarom hebben veel kunstenaars die litho's hebben gemaakt bijna nooit zelf 'hun' steen afgedrukt. Dat lieten ze over aan de drukker. Heden ten dage zijn er nog maar een paar kunstdrukkers die alleen maar drukken, want kunstenaars die lithografie als belangrijkste grafische techniek gebruiken drukken vaak zelf.

pijltje naar boven
---

Halftonen

Het maken van een tekening op de lithosteen of de aluminium plaat is zeer eenvoudig. Vet krijt of vette tekeninkt ('tusche') wordt aangebracht op de steen of plaat, de zaak moet wel even drogen en het prepareren kan beginnen. Bij hoog- en diepdruk is het lastig om zogenaamde halftonen te maken. Bij linosnede snij je weg wat geen inkt mag opnemen en de afdruk is vrij hard: er zijn delen die gekleurd zijn van de inkt en delen die wit blijven. Die duidelijke scheiding tussen wel en niet afdrukkend noem ik voor het gemak maar zwart-wit. Een kleur of toon daar tussenin is moeilijker te maken. Je zou kunnen arceren met een hele dunne guts om de suggestie van een halftoon te wekken. Bij etsen is dat weer wat makkelijke. Etsen is de arceertechniek bij uitstek en zo kun je halftonen maken. Kijk maar eens naar de etsen van Rembrandt. Die bestaan allemaal uit hele fijne lijntjes die op afstand het idee van vlakken in verschillende tonen geven.

Bij Lithografie kunnen halftonen nog mooier worden. Als er met krijt wordt getekend, en de oppervlakte van de steen heeft een lichte grein, dan kun je door langer of korter te tekenen op een plek donkere of juist lichtere partijen maken. Werk je met tekeninkt, dan kun je die verdunnen zodat op bepaalde plaatsen minder vet zit zodat daar ook minder inkt wordt opgenomen.

Het drukken van een beeld dat is getekend met krijt is over het algemeen wat makkelijker dan die getekend met tusche. Krijttekeningen zijn wat grover en je kunt zo'n steen wat steviger prepareren. Een tekening die is opgebouwd in verschillende oplossingen inkt is veel kwetsbaarder en moet voorzichtig worden geprepareerd. Dan komt de drukvaardigheid van de drukker om de hoek kijken om het beeld zo lang mogelijk stabiel te houden.

pijltje naar boven
---

Steen of metaal

In de tijd dat steendruk aan zijn einde kwam, om te worden opgevolgd door de offset-druktechniek, werden veel stenen kapotgemaakt en als puin gestort. Dat maakt dat lithostenen wat moeilijk te verkrijgen zijn en dat ze ook nog eens vrij kostbaar zijn. Verder zijn grote stenen niet te tillen. Allemaal redenen om van steen af te stappen en over te gaan op het materiaal dat in de offsetdruk al lang gemeengoed is: aluminium. Aluminium platen zijn licht en dus makkelijk te hanteren. Om er litho's mee te maken (wat letterlijk dus niet meer klopt) moeten die metalen platen wel worden bewerkt. Vet kan immers niet in metaal doordringen en blijven zitten, zoals dat met steen wel het geval is. Die plaat moet een structuur krijgen om het vette tekenmateriaal te binden. Samen met wat zuur en gom blijft het beeld precies waar het is getekend en kan er weer worden gedrukt. Net als bij steen kun je met vet krijt en tekeninkt werken, maar ook potlood en balpen kunnen worden gebruikt. Het is dus niet noodzakelijk de hoeveelheid vet, maar de afwezigheid van vet die het beeld bepaalt. Waar niet is getekend, en dus het gegomde aluminium ligt, wordt geen inkt afgezet. Mmm, ingewikkeld?

Het blijft wel een gemis, die steen. Het tekende veel fijner. Reden om toch nog wat kleine stenen in voorraad te houden.

pijltje naar boven
---

Het atelier

Lithografie is een techniek waar je de ruimte voor moet hebben. Naast een lithopers moet er ook een slijptafel komen, diverse werktafels, kasten voor alle gereedschappen en materialen en natuurlijk plek om al die gedrukte prenten te laten drogen.

De lithopers

De steendrukhandpers bestaat uit een frame waarin de beweegbare tafel onder het drukmechanisme door kan rollen. Dat mechanisme drukt met een houten of kunstof 'rijver' op de drukvorm, waardoor de druk door middel van een slepende/glijdende beweging wordt uitgevoerd. Omdat lithostenen breekbaar zijn kun je geen etspers gebruiken, die geeft met een metalen rol op een veel kleiner gebied druk.

De druk wordt meestal aan de bovenzijde, met een hefboom, gegeven, al zijn er ook persen die dat vanaf de onderzijde doen.

Om goed te kunnen werken moet de pers redelijk vrijstaand zijn: de kopse kant en minimaal één lange zijde heb je nodig om de drukvorm in te kunnen rollen.

De slijptafel

Lithografie is een tamelijk vochtige bezigheid. Niet alleen heb je water nodig om de drukvorm te bevochtigen, als je stenen of metalen platen wilt slijpen moet je regelmatig spoelen. De afmeting van de slijptafel moet groter zijn dan de grootste drukvorm. Voor bijvoorbeeld een maximaal formaat van 100 x 80 centimeter heb je minstens 10 centimeter aan alle kanten extra nodig. Om lustig te kunnen spoelen en spuiten zul je naar eigen inzicht verdere voorzorgsmaatregelen moeten nemen.

Tafels

Belangrijk is een tafel waarop de inkt goed is uit te rollen, met een inktsteen, glazen plaat of ander materiaal wat oplosmiddelbestendig is. Verder zullen er nog tafels nodig zijn voor het neerleggen van papier, de inktrol(len) en misschien voor het prepareren van de stenen of het onder handbereik hebben van inkten, additieven en andere materialen.

Kasten

Voor opslag van al die materialen zullen er kasten moeten komen. Een willekeurige (en niet volledige!) opsomming van wat je zoal nodig hebt: carborundum, hars- en talkpoeder, inkten, additieven, arabische gom, salpeter-, fosfor- en citroenzuur, tekenmaterialen, natronloog, aluin, correctiestiften, oplosmiddelen en papieren. En dan vaak ook nog in verschillende soorten, zuurgraden en oplossingen, wat een wirwar aan potjes en kannetjes, flesjes en bakjes oplevert.

Papier kun je het beste vlak in papierlades opslaan. Daar zijn dure kasten voor te koop, maar een doe-het-zelver maakt fluks een stevig rek met liggende planken, gelijk aan of groter dan het grootste papierformaat.

Drogen

De gedrukte vellen of velletjes moeten drogen aan de lucht, dus een droogrek of een paar waslijnen met knijpers zijn noodzakelijk. Een droogrek is het allermooiste, maar neemt voor altijd een bepaalde vloeroppervlakte in beslag. Waslijnen hebben dat probleem niet. Het hangt dus een beetje af van de beschikbare ruimte en het budget.

Verlichting

Een knalharde verlichting met tl-balken met daglicht-lampen maakt het werken er zeker plezieriger op.

 

pijltje naar boven
---

Metaal

Al snel nadat Senefelder de 'chemische druk' had uitgevonden, vlakdruk met kalkstenen drukvormen, werd er naar alternatieven voor de steen gezocht èn gevonden. In 1822 wordt er voor het eerst geschreven over de metaaldruk, vlakdruk met een zinken plaat als drukvorm.

Metaal is glad. Vet en water hechten daar niet aan, dus moet een metalen plaat eerst worden gegreind: het creëren van een oppervlaktestructuur. Ook dan ben je er nog niet want de vlakdruk vereist een water'lievende' laag (hydrofiel) die voorkomt dat de vette tekening zich gaat uitbreiden naar plaatsen waar dat niet gewenst is. Voor steen heb je arabische gom nodig, wat verzuurd met salpeterzuur. Voor metalen platen mag dat ook een andere gom zijn (zoals cellulosegom) met wat fosforzuur en/of looizuur.

De lithosteen is een beetje poreus zodat vocht en vet in de steen trekken. Bij het inrollen merk je dat in de vochthuishouding: een te natte drukvorm is minder een probleem bij steen dan bij metaal. Die laatste moet je dus zo min mogelijk invochten. Dat levert weer een probleem op: de plaat kan te snel opdrogen. Daarvoor zijn er weer vochtwatertoevoegingen bedacht en luidt het advies om het vochtwater zo koel mogelijk te houden.

Zinken platen hebben bij het drukken de neiging steeds donkerder te worden, bij aluminium is dat juist andersom. Voor beide geldt dan dat de hydrofiele laag in uitmuntende staat moet zijn. De delicate balans tussen waterlievende en waterafstotende delen van de drukvorm is dus vooral een chemische.

De opvolger van de lithografie is de offset druktechniek. Het kenmerkende daarvan is dat er niet direct van de plaat op het papier wordt gedrukt. De afbeelding wordt overgezet ('offset') op een rubberen doek en dan pas op papier gedrukt. De voordelen daarvan zijn dat de druk minder hoog hoeft te zijn, dat je niet in spiegelbeeld hoeft te werken en dat er ook andere materialen kunnen worden bedrukt. De offset druktechniek is dan ook al in de 19e eeuw ontstaan om blik te kunnen bedrukken. Later is deze techniek efficiënter gemaakt door drukvorm, vochtwerk en rubberen doek rond walsen te vormen en zo roterend te drukken. Aan dat principe is sindsdien niet veel meer veranderd en offset is nu de meest gebruikte commerciële druktechniek.

pijltje naar boven
---

 | 

 

Opmerkingen, vragen, aanvullingen
of zelf iets toevoegen:

Stuur een bericht aan Vlakdruk.nl









Veel informatie op deze site komt uit de boeken van het Tamarind Institute: "The Tamarind Book of Lithografy: Art & Techniques" uit 1970 en "Tamarind Techniques fot Fine Art Lithography" uit 2008. Verder is er nog "Witte Praktikum des Steindrucks" uit 1926 en de vele publicaties op internet: Google Boeken heeft een hele voorraad oude (dus gratis) boeken en natuurlijk Wikipedia.
En niet te vergeten: eigen ervaring :-)

site door: Hennie van Ham [Gkk/Ds].


Iets toe te voegen aan deze site? Laat het weten via het contactformulier.